Stwardnienie rozsiane – co to jest SM i jakie ma objawy?

Wstęp

Stwardnienie rozsiane wielu osobom kojarzy się przede wszystkim z utratą sprawności i poruszaniem się na wózku. W rzeczywistości przebieg SM jest bardzo zróżnicowany, a dzięki coraz lepszej diagnostyce i nowoczesnym metodom leczenia wiele osób przez długi czas pozostaje aktywnych zawodowo, społecznie i rodzinnie. Warto również pamiętać, że pojedyncze drętwienie dłoni, drganie powieki czy okresowe zmęczenie nie oznaczają automatycznie stwardnienia rozsianego. Takie dolegliwości mogą mieć wiele przyczyn, dlatego powinny być oceniane przez lekarza, przede wszystkim neurologa.

Z tego artykułu dowiesz się:

• co to jest stwardnienie rozsiane i jakie zmiany zachodzą w układzie nerwowym;
• kto może zachorować na stwardnienie rozsiane;
• jakie są pierwsze objawy stwardnienia rozsianego;
• które dolegliwości neurologiczne mogą pojawić się w przebiegu SM;
• czy stwardnienie rozsiane jest dziedziczne;
• jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu stwardnienia rozsianego;
• czy SM zawsze kończy się poruszaniem na wózku;
• jak choroba może wpływać na emocje, relacje i codzienne funkcjonowanie;
• dlaczego wsparcie psychologiczne bywa ważnym uzupełnieniem leczenia neurologicznego.

Czym jest stwardnienie rozsiane (SM)?

Najprościej mówiąc, stwardnienie rozsiane to przewlekła choroba ośrodkowego układu nerwowego, czyli mózgu i rdzenia kręgowego. Jeśli zastanawiasz się, co to jest stwardnienie rozsiane i skąd bierze się tak duża różnorodność jego objawów, odpowiedź wiąże się z miejscem powstawania zmian. Choroba może obejmować różne obszary układu nerwowego, dlatego u jednej osoby dominują problemy ze wzrokiem, a u innej zaburzenia czucia, równowagi lub poruszania się.

SM nie jest chorobą zakaźną. Nie można się nim zarazić podczas kontaktu z osobą chorą. Nie jest również wynikiem błędu pacjenta, jego stylu myślenia czy „zbyt słabej psychiki”.

Definicja i mechanizm choroby autoimmunologicznej

Stwardnienie rozsiane jest uznawane za chorobę o podłożu autoimmunologicznym. Oznacza to, że układ odpornościowy zaczyna nieprawidłowo reagować na struktury własnego organizmu, w tym przypadku na elementy ośrodkowego układu nerwowego.

Przyczyny stwardnienia rozsianego nadal nie zostały w pełni poznane. Przyjmuje się jednak, że na rozwój choroby może wpływać współdziałanie wielu czynników, takich jak:

• określona predyspozycja genetyczna;
• przebyte zakażenie wirusem Epsteina-Barr;
• palenie tytoniu;
• niedobór witaminy D;
• niewielka ekspozycja na światło słoneczne;
• otyłość, zwłaszcza w okresie dojrzewania;
• indywidualne uwarunkowania pracy układu odpornościowego;
• wpływ środowiska na organizm osoby podatnej na zachorowanie.

Nie oznacza to, że występowanie jednego z wymienionych czynników prowadzi bezpośrednio do rozwoju SM. Choroba ma złożone podłoże i nie da się wskazać jednej konkretnej przyczyny, która odpowiadałaby za wszystkie przypadki.

Układ nerwowy a proces demielinizacji

Włókna nerwowe są otoczone mieliną, którą można porównać do warstwy izolacyjnej ułatwiającej szybkie przekazywanie impulsów. W przebiegu SM dochodzi do procesu zapalnego i uszkadzania mieliny, czyli demielinizacji. Z czasem uszkodzeniu mogą ulegać również same włókna nerwowe.

Kiedy przewodzenie informacji między mózgiem, rdzeniem kręgowym i pozostałymi częściami ciała zostaje zakłócone, mogą pojawić się objawy stwardnienia rozsianego dotyczące:

• czucia;
• siły mięśniowej;
• koordynacji ruchowej;
• widzenia;
• równowagi;
• sposobu chodzenia;
• funkcjonowania pęcherza;
• koncentracji i pamięci;
• nastroju oraz ogólnego samopoczucia.

To, jakie objawy rozwiną się u konkretnej osoby, zależy między innymi od lokalizacji i rozległości zmian, aktywności procesu zapalnego, postaci choroby oraz zdolności układu nerwowego do kompensowania powstałych uszkodzeń.

Kogo najczęściej dotyka stwardnienie rozsiane?

Wiek zachorowania i czynniki ryzyka

Stwardnienie rozsiane może pojawić się w różnym wieku, jednak najczęściej rozpoznaje się je u młodych dorosłych, zwykle między 20. a 40. rokiem życia. Chorują również dzieci, nastolatki i osoby starsze, choć zdarza się to rzadziej. SM częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn.

Kto może zachorować na stwardnienie rozsiane? Teoretycznie choroba może rozwinąć się u każdego, jednak większe prawdopodobieństwo obserwuje się między innymi u osób:

• mających bliskiego krewnego z SM;
• palących papierosy;
• posiadających określone predyspozycje immunologiczne;
• narażonych na współdziałanie kilku czynników środowiskowych;
• będących w młodym lub średnim wieku dorosłym;
• płci żeńskiej.

Odpowiedź na pytanie, w jakim wieku rozwija się stwardnienie rozsiane, nie pozwala więc ani potwierdzić, ani wykluczyć choroby. Wiek jest tylko jednym z elementów branych pod uwagę przez lekarza.

Rola genetyki i środowiska

Stwardnienie rozsiane nie jest chorobą dziedziczoną w prosty sposób, tak jak grupa krwi czy niektóre choroby wywoływane przez zmianę w jednym genie. Obecność SM u bliskiego krewnego może zwiększać podatność, ale nie oznacza, że pozostałe osoby w rodzinie również zachorują.

Dziedziczenie stwardnienia rozsianego należy zatem rozumieć jako przekazywanie pewnej predyspozycji, a nie samej choroby. W jej rozwoju znaczenie mają liczne warianty genetyczne, które mogą współdziałać z czynnikami środowiskowymi. Z tego powodu nie istnieje pojedynczy test genetyczny pozwalający jednoznacznie rozpoznać albo wykluczyć SM.

Jakie są najczęstsze objawy stwardnienia rozsianego?

Nie ma jednego objawu stwardnienia rozsianego, który wystarczałby do postawienia diagnozy. Dolegliwości mogą pojawiać się nagle lub rozwijać stopniowo, a następnie ustępować całkowicie bądź częściowo. Pierwsze objawy stwardnienia rozsianego bywają mało charakterystyczne, dlatego zawsze należy oceniać je łącznie, uwzględniając czas ich trwania, nasilenie i wyniki badań.

Objawy neurologiczne – zaburzenia czucia i ruchu

Wśród możliwych objawów neurologicznych SM wymienia się:

• mrowienie, drętwienie lub osłabienie czucia;
• osłabienie jednej bądź kilku kończyn;
• sztywność i wzmożone napięcie mięśni;
• bolesne skurcze;
• pogorszenie precyzji ruchów;
• trudności z wykonywaniem czynności manualnych;
• zaburzenia koordynacji;
• niepewny chód i częstsze potykanie się;
• szybsze męczenie się nóg;
• uczucie przechodzenia prądu wzdłuż kręgosłupa podczas pochylania głowy, nazywane objawem Lhermitte’a.

Problemy z chodzeniem w stwardnieniu rozsianym mogą wynikać z osłabienia mięśni, sztywności kończyn, zaburzeń równowagi lub gorszej koordynacji. Nie u każdego pacjenta występują jednak w takim samym nasileniu.

Z kolei drętwienie rąk w nocy nie musi oznaczać stwardnienia rozsianego. Częściej jest związane z uciskiem nerwu, zespołem cieśni nadgarstka, niewłaściwą pozycją podczas snu albo problemami w obrębie kręgosłupa szyjnego. Jeżeli dolegliwość nawraca, utrzymuje się lub towarzyszy jej osłabienie ręki, warto zgłosić się do lekarza.

Problemy ze wzrokiem i równowagą

Jednym z możliwych pierwszych objawów SM jest zapalenie nerwu wzrokowego. Może ono powodować pogorszenie ostrości widzenia, najczęściej w jednym oku, zmianę postrzegania kolorów oraz ból nasilający się przy poruszaniu gałką oczną.

W przebiegu choroby mogą wystąpić również:

• podwójne lub niewyraźne widzenie;
• oczopląs;
• zawroty głowy;
• wrażenie wirowania otoczenia;
• chwiejność podczas chodzenia;
• trudności z utrzymaniem równowagi;
• nudności towarzyszące zaburzeniom przedsionkowym.

Drganie powieki nie jest charakterystycznym objawem stwardnienia rozsianego. Zdecydowanie częściej wiąże się ze stresem, przemęczeniem, niewystarczającą ilością snu lub nadmiarem kofeiny. Konsultacji wymaga jednak problem, który długo się utrzymuje, obejmuje także inne mięśnie albo występuje razem z zaburzeniami widzenia, czucia lub ruchu.

Przewlekłe zmęczenie i osłabienie

Zmęczenie związane z SM może różnić się od zwykłego wyczerpania po intensywnym dniu. Niekiedy pojawia się mimo odpoczynku, utrudnia rozpoczęcie prostych czynności i wyraźnie nasila się pod wpływem wysokiej temperatury. Ponieważ podobne dolegliwości występują również w wielu innych schorzeniach, samo zmęczenie nie jest podstawą rozpoznania stwardnienia rozsianego.

Warto porozmawiać z lekarzem, jeśli towarzyszą mu:

• utrzymujące się osłabienie kończyny;
• zaburzenia czucia;
• problemy z widzeniem;
• kłopoty z równowagą;
• wyraźne pogorszenie sprawności;
• nowe problemy z kontrolowaniem pęcherza;
• objawy utrzymujące się dłużej niż dobę i niezwiązane z infekcją lub gorączką.

Zaburzenia poznawcze i emocjonalne

Stwardnienie rozsiane może oddziaływać nie tylko na sprawność fizyczną, lecz także na funkcje poznawcze i zdrowie psychiczne. Niektóre osoby zauważają, że wolniej przetwarzają informacje, szybciej męczą się podczas pracy umysłowej albo mają trudności z koncentracją i przywoływaniem słów.

Dodatkowym obciążeniem jest sama świadomość życia z przewlekłą chorobą. Niepewność dotycząca przyszłości, obawa przed kolejnym rzutem i zmiany w dotychczasowym funkcjonowaniu mogą sprzyjać:

• obniżeniu nastroju;
• drażliwości;
• nasileniu lęku;
• problemom ze snem;
• utracie motywacji;
• wycofaniu z kontaktów;
• poczuciu osamotnienia;
• trudnościom w zaakceptowaniu zmian zachodzących w organizmie.

Nietypowe i mniej oczywiste objawy SM

Zaburzenia koncentracji i pamięci

Problemy poznawcze bywają subtelne i nie zawsze są widoczne dla otoczenia. Osoba z SM może nadal dobrze wykonywać swoją pracę, ale potrzebować więcej czasu, spokojniejszego otoczenia lub częstszych przerw.

W codziennym funkcjonowaniu pomocne mogą być:

• planowanie trudniejszych zadań na porę największej energii;
• zapisywanie ważnych informacji;
• korzystanie z kalendarza i przypomnień;
• wykonywanie jednej czynności naraz;
• ograniczanie nadmiaru bodźców;
• robienie regularnych przerw;
• konsultacja neuropsychologiczna, jeśli trudności zaczynają zakłócać codzienne życie.

Zmiany nastroju i objawy depresyjne

Depresji u osoby z SM nie należy uznawać za coś, z czym po prostu trzeba się pogodzić. Pogorszenie samopoczucia może być związane zarówno z psychicznym obciążeniem wynikającym z choroby, jak i z procesami biologicznymi zachodzącymi w układzie nerwowym. Dlatego wsparcie psychologa lub psychoterapeuty, a w razie potrzeby również leczenie psychiatryczne, może być istotną częścią kompleksowej opieki.

Szczególnej uwagi wymagają:

• smutek utrzymujący się przez większą część dnia;
• utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności;
• wyraźne wycofanie z kontaktów;
• silne poczucie winy lub bezwartościowości;
• znaczące zaburzenia snu i apetytu;
• poczucie beznadziei;
• myśli o śmierci lub zrobieniu sobie krzywdy.

Jeżeli pojawiają się myśli samobójcze albo istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, należy zadzwonić pod numer 112 lub zgłosić się do najbliższej izby przyjęć.

Problemy z pęcherzem i funkcjami autonomicznymi

Zmiany w układzie nerwowym mogą wpływać na czynności, które organizm zazwyczaj kontroluje automatycznie. U części pacjentów występują więc:

• naglące parcie na mocz;
• częstsze oddawanie moczu;
• trudności z rozpoczęciem mikcji;
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza;
• zaparcia;
• problemy z funkcjonowaniem seksualnym;
• nadmierna wrażliwość na ciepło;
• zaburzenia regulacji temperatury.

Stwardnienie rozsiane nie powoduje charakterystycznych objawów skórnych, takich jak określony rodzaj wysypki czy widocznych zmian dermatologicznych. Mogą natomiast pojawić się nietypowe odczucia w obrębie skóry, na przykład pieczenie, swędzenie, mrowienie albo przeczulica, mimo że sama skóra wygląda prawidłowo. Widoczna wysypka wymaga osobnej diagnostyki, ponieważ może mieć podłoże alergiczne, dermatologiczne, infekcyjne lub być działaniem niepożądanym leku.

Postacie stwardnienia rozsianego

Postać rzutowo-remisyjna

Jest to najczęściej rozpoznawana początkowa postać SM. W jej przebiegu pojawiają się rzuty, czyli nowe objawy neurologiczne lub wyraźne nasilenie dotychczasowych dolegliwości. Utrzymują się one zwykle przez co najmniej 24 godziny i nie wynikają z gorączki ani aktywnej infekcji. Po rzucie następuje remisja, podczas której objawy częściowo lub całkowicie ustępują.

Postać wtórnie postępująca

U części pacjentów postać rzutowo-remisyjna po pewnym czasie przechodzi w postać wtórnie postępującą. Wówczas sprawność neurologiczna stopniowo się pogarsza, także niezależnie od wyraźnych rzutów. Współczesne leczenie może opóźniać ten proces, dlatego tak ważne są systematyczne kontrole neurologiczne.

Postać pierwotnie postępująca

W postaci pierwotnie postępującej objawy narastają stopniowo od początku choroby, bez typowego podziału na wyraźne rzuty i okresy remisji. Częściej dominują wówczas problemy z chodzeniem, sztywność kończyn oraz stopniowe ograniczenie sprawności ruchowej.

Określając postać SM, neurolog bierze pod uwagę między innymi:

• dotychczasową historię objawów;
• wyniki badania neurologicznego;
• obraz rezonansu magnetycznego;
• występowanie rzutów;
• tempo narastania trudności;
• reakcję organizmu na zastosowane leczenie.

Jak diagnozuje się stwardnienie rozsiane?

Nie ma prostego domowego testu na stwardnienie rozsiane. Rozpoznanie wymaga dokładnej oceny neurologicznej oraz wykazania, że charakterystyczne zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym wystąpiły w różnych miejscach i w różnym czasie. Jednocześnie lekarz musi sprawdzić, czy zgłaszanych dolegliwości nie można lepiej wyjaśnić inną chorobą.

Badania neurologiczne i rezonans magnetyczny

Osoba zastanawiająca się, jak sprawdzić, czy ma stwardnienie rozsiane, powinna rozpocząć od konsultacji z neurologiem. Lekarz zbiera szczegółowy wywiad i ocenia między innymi odruchy, czucie, siłę mięśniową, koordynację, równowagę, sposób chodzenia oraz funkcjonowanie nerwów czaszkowych.

Diagnostyka stwardnienia rozsianego może obejmować:

• pełne badanie neurologiczne;
• rezonans magnetyczny mózgu;
• rezonans magnetyczny rdzenia kręgowego;
• badanie z użyciem środka kontrastowego, jeśli istnieją wskazania;
• nakłucie lędźwiowe i analizę płynu mózgowo-rdzeniowego;
• potencjały wywołane;
• optyczną koherentną tomografię siatkówki;
• badania laboratoryjne służące wykluczeniu innych przyczyn objawów.

Zakres badań na stwardnienie rozsiane jest ustalany indywidualnie. Nie każda osoba z podejrzeniem SM musi przejść dokładnie taki sam zestaw procedur diagnostycznych.

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego

Płyn mózgowo-rdzeniowy pobiera się podczas nakłucia lędźwiowego. W próbce można sprawdzić między innymi obecność prążków oligoklonalnych, które wskazują na wytwarzanie immunoglobulin w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Wynik może być ważnym elementem diagnostyki, ale nie powinien być interpretowany bez uwzględnienia objawów, badania neurologicznego i rezonansu magnetycznego.

Badania wykonywane przy podejrzeniu SM pomagają również wykluczyć inne możliwe źródła dolegliwości, takie jak:

• niedobór witaminy B12;
• choroby tarczycy;
• zakażenia;
• migrena;
• choroby naczyniowe;
• inne schorzenia zapalne i autoimmunologiczne;
• choroby rdzenia kręgowego;
• ucisk lub uszkodzenie nerwów obwodowych.

Dlaczego diagnoza bywa trudna i czasochłonna?

Objawy stwardnienia rozsianego mogą przypominać dolegliwości występujące w wielu innych, często znacznie powszechniejszych problemach zdrowotnych. Z tego powodu postawienie diagnozy nie zawsze jest możliwe podczas jednej wizyty. Czasami konieczna okazuje się dalsza obserwacja lub wykonanie kontrolnego rezonansu.

Warto pamiętać, że:

• pojedynczy objaw nie wystarcza do rozpoznania SM;
• jedna nieprawidłowość w rezonansie nie musi oznaczać stwardnienia rozsianego;
• prawidłowa morfologia nie wyklucza tej choroby;
• nie istnieje pojedynczy marker krwi, który potwierdza SM;
• internetowy test objawów nie zastępuje badania neurologicznego;
• diagnostykę zawsze należy prowadzić pod opieką lekarza.

Zależność między stwardnieniem rozsianym a morfologią budzi wiele pytań. Wynik morfologii u osoby z SM może być całkowicie prawidłowy. Badanie jest przydatne w ogólnej ocenie zdrowia oraz podczas wykluczania innych przyczyn dolegliwości, jednak samo nie potwierdza ani nie wyklucza choroby. Największe znaczenie mają obraz kliniczny, badanie neurologiczne, rezonans magnetyczny oraz – jeżeli istnieją wskazania – analiza płynu mózgowo-rdzeniowego.

Jak SM wpływa na codzienne życie?

Funkcjonowanie zawodowe i społeczne

Przebieg stwardnienia rozsianego jest indywidualny. Jedna osoba może przez wiele lat odczuwać niewielkie dolegliwości, podczas gdy inna wcześniej będzie potrzebowała rehabilitacji, modyfikacji obowiązków lub sprzętu ułatwiającego poruszanie się. Sama diagnoza nie oznacza jednak konieczności rezygnacji z pracy, nauki, rodzicielstwa, podróży czy ważnych planów życiowych.

Codzienne funkcjonowanie mogą ułatwiać:

• dostosowanie zakresu obowiązków do aktualnych możliwości;
• możliwość robienia krótkich przerw;
• unikanie przegrzewania organizmu;
• regularna aktywność fizyczna dobrana do stanu zdrowia;
• fizjoterapia i rehabilitacja;
• planowanie zadań zgodnie z poziomem energii;
• korzystanie z pomocy bliskich i specjalistów;
• otwarta rozmowa o własnych potrzebach.

Stwardnienie rozsiane nie zawsze kończy się poruszaniem na wózku. Współczesne metody leczenia wyraźnie zmieniły perspektywy wielu pacjentów. Część osób nigdy nie będzie potrzebowała wózka, natomiast inne mogą korzystać z laski, balkonika lub wózka okresowo bądź stale. Przyszłego przebiegu choroby nie można przewidzieć wyłącznie na podstawie samego rozpoznania.

Relacje, emocje i jakość życia

Diagnoza przewlekłej choroby może wpłynąć na sposób myślenia o sobie, własnym ciele i przyszłości. Lęk, złość czy okresowe przygnębienie są zrozumiałymi reakcjami i nie świadczą o słabości. Jeżeli jednak obniżony nastrój, bezsenność, napady paniki lub wycofanie utrzymują się przez dłuższy czas, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy.

Wsparcie psychologiczne może pomóc:

• przejść przez okres diagnozy i rozpoczęcia leczenia;
• lepiej radzić sobie z niepewnością;
• ograniczyć katastroficzne myśli;
• rozmawiać z bliskimi o chorobie;
• odzyskać poczucie wpływu na codzienne życie;
• dostosować cele do aktualnych możliwości;
• zaakceptować zmiany w funkcjonowaniu;
• zadbać o relację partnerską i rodzinną.

Leczenie i wsparcie osób z SM

Leczenie modyfikujące przebieg choroby

Obecnie nie istnieje terapia, która całkowicie usuwałaby stwardnienie rozsiane, jednak dostępne są leki modyfikujące przebieg SM. Mogą one zmniejszać aktywność zapalną, ograniczać liczbę rzutów i nowych zmian widocznych w rezonansie oraz spowalniać narastanie niepełnosprawności.

Wybór terapii należy do neurologa i zależy między innymi od postaci oraz aktywności choroby, wieku pacjenta, współistniejących problemów zdrowotnych, dotychczasowego przebiegu SM i planów życiowych.

Kompleksowe leczenie może obejmować:

• farmakoterapię modyfikującą przebieg choroby;
• leczenie rzutów;
• łagodzenie bólu i spastyczności;
• terapię zaburzeń pęcherza;
• postępowanie zmniejszające przewlekłe zmęczenie;
• fizjoterapię i rehabilitację neurologiczną;
• leczenie zaburzeń depresyjnych lub lękowych;
• psychoedukację pacjenta oraz jego bliskich.

Nieleczone stwardnienie rozsiane może pozostawać aktywne nawet w okresie, w którym pacjent nie zauważa nowych dolegliwości. Z tego względu nie należy samodzielnie odstawiać leków ani rezygnować z kontroli po chwilowej poprawie samopoczucia.

Rehabilitacja i wsparcie psychologiczne

Odpowiednio dobrana rehabilitacja pomaga dłużej zachować sprawność, siłę mięśni, równowagę i samodzielność. Jej intensywność należy dostosować do aktualnego stanu pacjenta, ponieważ zbyt duże przeciążenie może nasilać zmęczenie.

Równie ważne jest dbanie o zdrowie psychiczne. Psychoterapia może wspierać pacjenta w adaptacji do choroby, a konsultacja psychiatryczna bywa szczególnie potrzebna w przypadku nasilonej depresji, lęku, bezsenności lub innych objawów wymagających leczenia farmakologicznego.

W PsychoMedic pomoc opiera się na zespołowym podejściu. Za zgodą pacjenta psycholog, psychiatra i psychoterapeuta mogą ze sobą współpracować, uwzględniając jednocześnie zalecenia neurologa prowadzącego leczenie SM. PsychoMedic należy do placówek, które od lat rozwijają w Polsce taki model kompleksowej opieki nad zdrowiem psychicznym.

Dlaczego warto wybrać PsychoMedic?

• Pacjenci trafiają pod opiekę starannie zweryfikowanych specjalistów, w tym psychiatrów należących do najlepszych ekspertów w Polsce.
• Każdy kandydat przed rozpoczęciem pracy przechodzi dokładny proces sprawdzania kwalifikacji, doświadczenia i przygotowania do pracy z pacjentami.
• W PsychoMedic przyjmują profesorowie, lekarze z dorobkiem naukowym, ordynatorzy oraz specjaliści pracujący na co dzień na oddziałach szpitalnych.
• Psychiatrzy, psychologowie i psychoterapeuci mogą wspólnie opracowywać sposób pomocy dopasowany do potrzeb pacjenta.
• Opieka uwzględnia nie tylko objawy psychiczne, lecz także sytuację życiową, relacje i doświadczenie przewlekłej choroby.
• Ze wsparcia mogą skorzystać również bliscy osób z SM, którzy niekiedy zmagają się z lękiem, przeciążeniem i poczuciem bezradności.
• Pomoc psychiatryczna, psychologiczna i psychoterapeutyczna uzupełnia leczenie neurologiczne, ale go nie zastępuje.

Podsumowanie

Stwardnienie rozsiane jest złożoną chorobą neurologiczną, ale jego rozpoznanie nie oznacza końca samodzielnego i satysfakcjonującego życia. Kluczowe znaczenie mają rzetelna diagnostyka, możliwie szybkie rozpoczęcie właściwego leczenia, regularne kontrole neurologiczne oraz indywidualnie dobrana rehabilitacja. Nie należy natomiast rozpoznawać SM na podstawie pojedynczego objawu, internetowego testu ani przypadkowej listy dolegliwości.

Równie ważna jest troska o zdrowie psychiczne. Jeśli chorobie towarzyszą lęk, przygnębienie, bezsenność, trudności w relacjach lub poczucie utraty kontroli nad własnym życiem, warto skorzystać ze wsparcia psychologa, psychiatry lub psychoterapeuty PsychoMedic. Nasi starannie sprawdzani specjaliści pracują zespołowo, łącząc wysokie kwalifikacje z uważnością na indywidualne potrzeby pacjenta. Wśród ekspertów PsychoMedic znajdują się profesorowie, doktorzy, ordynatorzy oraz psychiatrzy pracujący na oddziałach szpitalnych. 

Aby umówić konsultację, zadzwoń na infolinię PsychoMedic: 736 36 36 36.

FAQ